Na czym polega śledcza analiza wypowiedzi? Metoda analizy wypowiedzi określana jako „metoda FBI” to pragmatyczne narzędzie językowej analizy treści, wywodzące się z praktyki amerykańskich organów ścigania. Jej główną funkcją jest identyfikowanie obszarów narracyjnie problematycznych oraz wspieranie procesu decyzyjnego w śledztwie.

Nie służy ona do „wykrywania kłamstwa” w sensie zero-jedynkowym, lecz do wskazywania miejsc wymagających dalszej weryfikacji dowodowej. W tym sensie pozostaje metodą wykrywczą, wspomagającą śledztwa, której wartość zależy od kompetencji analityka oraz integracji z innymi narzędziami lingwistyki kryminalistycznej i psychologii zeznań.

Analiza wypowiedzi metodą FBI nie jest oficjalnie skodyfikowaną metodą Federalnego Biura Śledczego, lecz zbiorem technik rozwijanych przez byłych praktyków organów ścigania, wykorzystywanych w pracy operacyjnej i dochodzeniowej.

Jedną z kluczowych postaci tego nurtu jest Mark McClish, twórca metody Statement Analysis® (z której szkolił FBI), opartej na założeniu, że struktura językowa wypowiedzi odzwierciedla proces poznawczy autora.

• Analiza koncentruje się m.in. na:
  -użyciu zaimków osobowych i dzierżawczych,
  -zmianach w nazewnictwie,
  -zmianach czasu gramatycznego,
  -lukach w chronologii,
  -kolejności występowania osób i słów
  -nietypowych sformułowaniach,
  -jakości zaprzeczeń,
  -strukturze czasowej,
  -pominięciach i przeskokach narracyjnych.
  
  Metoda ta bada dosłownie to, co zostało powiedziane (oraz czego nie powiedziano), bez odwoływania się do intuicji czy mowy ciała. Jej celem nie jest psychologiczne profilowanie osobowości, lecz identyfikacja obszarów wymagających dalszej weryfikacji dowodowej.
  
  Kluczowe jest podkreślenie, że Statement Analysis nie jest metodą dowodową w sensie procesowym. To:
  -metoda wykrywcza i wspomagająca śledztwa,
  -narzędzie generujące hipotezy operacyjne,
  -wsparcie w planowaniu dalszych pytań i czynności dowodowych.
  
  Nie rozstrzyga ona o winie ani nie zastępuje materiału dowodowego. Jej funkcją jest wskazanie potencjalnych niespójności, obszarów unikania odpowiedzialności językowej czy prób minimalizacji zdarzenia.
  
  Na zdjęciu przykładowa, uproszczona analiza wypowiedzi.

Czy wiesz na co wskazują zaznaczone fragmenty?

Czy potrafisz wskazać czy oświadczenie jest nisko czy wysoko wiarygodne?

Jakie wskaźniki (tzw. markery lingwistyczne) o tym świadczą?

W kolejnym kroku przeanalizujemy ten tekst wspólnie według założeń metody SA.

Jak widzisz, tekst został oznaczony różnymi kolorami. Kodowanie kolorami wywodzi się z Wydziału Analiz Behawioralnych FBI i ma służyć szybszemu zauważaniu schematów językowych w zeznaniach. Więcej na ten temat mówimy w trakcie Akademii czy na kursie z Analizy Wypowiedzi.

Tekst został podzielony na 3 części

– Wstęp, czyli co się wydarzyło przed zdarzeniem, o którym jest mowa (napad, kradzież, gwałt, przemoc)

– W trakcie, czyli opis samego zdarzenia

– Po, czyli co się działo, co robił świadek po zdarzeniu.

Według doświadczeń śledczych wiarygodne zeznania prezentują strukturę na poziomie 25%-50%-25%

W naszym omawianym przypadku, balans wypowiedzi jest zaburzony, ponieważ najwięcej linijek dotyczy fazy PRZED.

Spójrzmy teraz na poszczególne fragmenty z podziałem na linijki

Linia 1 — Autor rozpoczyna swoje oświadczenie od wspomnienia Szefowej działu HR. Dlaczego? Autor został poproszony o wyjaśnienie, co się wydarzyło, a mimo to natychmiast zaczyna od przedstawienia pani Nowackiej. Zazwyczaj nie oczekujemy, aby w oświadczeniu pojawiał się ktoś, kto nie był aktywną częścią opisywanego zdarzenia. Jest to uznawane za niewłaściwą kolejność pojawiania się postaci. Ludzie zazwyczaj wprowadzają postacie w historii zgodnie z ich znaczeniem lub istotnością. Dlaczego więc szefowa HR jest dla autora tak ważna? Czy jest on istotna dlatego, że autor musi przekonać ją do swojej wersji wydarzeń?

Linie 4–10 — Autor podaje informacje, które nie odpowiadają na zadane pytanie. Większość swojego oświadczenia poświęca na przekazywanie nieistotnych informacji dotyczących powodów, dla których zdecydował się na przejażdżkę, oraz warunków jazdy, jakie napotkał. Gdy tego rodzaju informacje pojawiają się przed właściwym zdarzeniem, określa się je mianem rozbudowanie narracji we wstępnej fazie wypowiedzi (tej przedzdarzeniowej) i są one wskaźnikiem prawdopodobieństwa, że dana osoba przygotowuje się do przedstawienia zdarzenia fikcyjnego.

Linia 9 — Autor używa wzmacniającego przysłówka Rzeczywiście, aby przekonać czytelnika, że nie mógł dobrze widzieć. Jest to interesujące, ponieważ daje autorowi możliwość unikania szczegółów wizualnych.

Linia 10 — Autor używa terminu potem, aby opisać przejście od prowadzenia samochodu do napadu. Termin ten można zaklasyfikować jako „pomost tekstowy” (text bridge), czyli przejście narracyjne omijające i w tym przypadku służy on do pominięcia aktywności, które miały miejsce tuż przed napadem.

Linie 7 i 11 — Autor używa słowa niejako w odniesieniu do czasu oraz słowa coś, cokolwiek w celu opisania narzędzia użytego podczas zdarzenia. Słowa te są uznawane za ekwiwokacje i pozwalają autorowi uniknąć ryzyka jednoznacznego zobowiązania się do treści wypowiedzi. Dodatkowo zapewniają mu elastyczność językową, umożliwiając wygodną zmianę zeznań bez wzbudzania podejrzeń.

Linia 11 — Autor używa słowa wskazał („zapytał”). Nie jest to określenie, jakiego spodziewalibyśmy się w relacji ofiary rozboju. Sugeruje ono, że autor miał możliwość wyboru. Oczekiwalibyśmy użycia silniejszych czasowników, takich jak zażądał, zmusił, kazał, rozkazał. Zastosowanie tak łagodnego czasownika może sugerować, że ofiara znała sprawcę.

Linie 11 i 12 — Oświadczenie dzieli się na trzy części: okres przed zdarzeniem, samo zdarzenie (w tym przypadku rozbój) oraz okres po zdarzeniu. W tym oświadczeniu autor opisuje całe zdarzenie rozboju w dwóch liniach — co stanowi około 14 procent całego tekstu. Zdarzenie jest najważniejszą częścią oświadczenia i powinno stanowić od 33 do nawet 100 procent jego całości. Autor skompresował lub zminimalizował opis zdarzenia. Taka kompresja lub minimalizacja może być wskaźnikiem, że autor zdarzenie sfabrykował lub przedstawił je w sposób odmienny od rzeczywistego przebiegu.

Linia 13 — Autor używa czasu teraźniejszego „jeżdżę” do opisania czynności wykonanej po zdarzeniu. Oczekujemy użycia formy czasu przeszłego jeździłem, która wskazywałaby na zobowiązanie do opisu zdarzenia z przeszłości. Zastosowanie czasu teraźniejszego może oznaczać, że autor angażuje się w aktywne konstruowanie narracji — tworząc zdarzenie w momencie jego zapisywania dla szefowej hr

Linia 14 — Autor stwierdza, że miał zamiar wskazać go policji. Użycie tego zwrotu wskazuje na brak anonimowości sprawcy, ponieważ ludzie zazwyczaj zgłaszają osoby, które są w stanie zidentyfikować. Autor mógł znać sprawcę.

Linia 13 i 14 — Autor kolejny raz używa pomostów tekstowych Potem i Po tym. Wskazują one na brak części historii przed tymi frazami.

Na koniec brak jest informacji, o której był napad, więc nie możemy określić, ile czasu trwało zdarzenie. Jeśli chcesz dowiedzieć się, jak zostały przenalizowane inne wskaźniki, skorzystaj z kursów online, pogłębiających ten temat.

Podsumowując ocenę wiarygodności wypowiedzi według wskaźników SA:

Wskaźnik – Terminologia – Niska wiarygodność

Wskaźnik – Zgodność zaimków – Niska wiarygodność

Wskaźnik – Zmiany czasów – Niska wiarygodność

Wskaźnik – Balans wypowiedzi – Niska wiarygodność

Wskaźniki – Chronologia czasowa – Niska wiarygodność